OD AUTORAKsiążka niniejsza, kolejna w wydawanym przez Ossolineum cyklu historii narodowych, stawia sobie analogiczne cele jak i opublikowane już dotąd opracowania. Chodzi więc przede wszystkim o przedstawienie najważniejszych elementów tego procesu dziejowego, który od czasów bardzo dawnych rozwijał się nieprzerwanie na terytorium Europy Wschodniej i którego nosicielami byli głównie — choć może nie całkiem wyłącznie — przedstawiciele wschodniosłowiańskiego pnia językowego i etnicznego. W ten sposób kształtowały się stosunki w starej Rusi Kijowskiej i potem, w okresie rozdrobnienia feudalnego; już od XIV w. zaczęły dochodzić do głosu tendencje zjednoczeniowe, początkowo słabe, później coraz bardziej intensywne i na przełomie XV i XVI stulecia doszło rzeczywiście do zjednoczenia ziem Rusi północno-wschodniej — kolebki narodu rosyjskiego. Dalsze dzieje są zatem dziejami Rosji i w kształtowaniu się ich naród rosyjski odegrał oczywiście rolę największą. Jego też rozwojowi politycznemu i kulturalnemu, jego instytucjom gospodarczym i stosunkom społecznym poświęcona jest świadomie ta praca. Mimo że Rosja rozwijała się jako państwo wielonarodowościowe, cały szereg czynników, m. in. także wzgląd na rozmiary pracy, uprawniał autora do ześrodkowania uwagi na narodzie rosyjskim. Kompendia historyczne wydawane w Związku Radzieckim słusznie noszą nazwę „Historia ZSRR", ponieważ dotyczą całokształtu zjawisk historycznych poprzedzających powstanie ZSRR i zajmują się dziejami wszystkich (w sensie dosłownym nie jest to oczywiście możliwe) narodów ZSRR, co zresztą jest sprawą bardzo skomplikowaną, choćby ze względu na trudności konstrukcyjne. Opracowanie tak szeroko pojętej historii ZSRR nie wydaje się u nas chyba jeszcze możliwe. W grę wchodzi ponadto jeden bardzo istotny aspekt — stosunki polsko-rosyjskie. Zajmując się historią Rosji mamy do czynienia z dziejami naszego odwiecznego sąsiada, z którym łączyły nas w toku stuleci bardzo różne stosunki. Znajdą się wśród nich zasadnicze przeciwieństwa państwowe i długotrwałe konflikty polityczne, znajdą się również wszystkie trudności wynikające ze stosunku caratu do narodu polskiego, który po rozbiorach utracił swą niezawisłość. Ale nie tylko konfliktami charakteryzowały się procesy rozwojowe obu narodów, nie brakowało bowiem też ani kontaktów handlowych, ani wzajemnego przenikania wpływów kulturalnych, ani nawet prób zawarcia jakiegoś trwalszego sojuszu. W XIX w., właśnie wtedy gdy Polska utraciła niepodległość, pojawiła się idea nowa, zrodzona z najistotniejszych potrzeb narodowych i społecznych — idea sojuszu rewolucyjnego i wspólnej walki przeciw caratowi. Sojusz ten przebył długą drogę historyczną, począwszy od pierwszych konspiracyjnych kontaktów między rewolucjonistami polskimi i rosyjskimi w okresie dekabrystów aż do masowego udziału Polaków w walce o utrwalenie zdobyczy rewolucji socjalistycznej w Rosji. Niektóre spośród wyszczególnionych tu problemów musiały znaleźć w książce jakieś odbicie, chociaż w ramach nie nazbyt szerokich; mamy w literaturze polskiej coraz więcej prac traktujących o stosunkach polsko-rosyjskich i chętny czytelnik nie będzie miał kłopotu z dotarciem do bardziej szczegółowych informacji.
Dorobek polski w zakresie opracowań dotyczących całej historii Rosji jest bardzo niewielki, a niektóre publikacje pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat i ani nie są dostępne, ani nie nadają się dziś do rozpowszechniania. W tym rozumieniu praca niniejsza jest jedną z pierwszych w ogóle. Oparto ją na wynikach najnowszych badań prowadzonych oczywiście przede wszystkim w Związku Radzieckim, chociaż starano się nie pomijać również tych osiągnięć, które okazały się trwałe, mimo że zawdzięczamy je dawniejszym generacjom historyków. Praca traktuje o dziejach Rusi i Rosji od czasów możliwie najdawniejszych do zwycięstwa Rewolucji Październikowej włącznie. Najważniejsze wydarzenia okresu radzieckiego ujęto w odrębnym zestawieniu chronologicznym, sięgającym do czasów nam współczesnych.
Trudności nomenklaturowe starano się rozwiązać na podstawie istniejących u nas tradycji, przynajmniej tam, gdzie to było możliwe. Podaje się więc w brzmieniu polskim — zgodnie zresztą z naszym nazewnictwem geograficznym — większość nazw miejscowych (nie zawsze dysponujemy odpowiednikami polskimi) oraz imion poszczególnych osobistości. Trzeba przy tym zaznaczyć, że granice między niektórymi ujęciami bywają płynne i niejednokrotnie trudno sobie z tym radzić. Tak więc nie polszczy się nigdy imienia „Iwan", przynajmniej jeśli chodzi o imiona władców; także nie używa się imion w polskim brzmieniu, choć istnieją, gdy zastosowanie ich może już stwarzać wrażenie pewnej sztuczności, np. gdybyśmy pisali konsekwentnie „Eliasz" zamiast „Ilja", czy „Hermolaus" zam. „Jermołaj". W książce nie używa się obcych zupełnie polskiemu poczuciu językowemu form patronimicznych, a więc nie „car Aleksy Michajłowicz", lecz „car Aleksy" czy po prostu „Aleksy", nie np. „Sergiusz Juliewicz Witte", lecz "Sergiusz Witte" itd. Bez względu na trudności w osiągnięciu całkowitej precyzji na tym polu starano się zerwać zdecydowanie z pewnymi naleciałościami, które znalazły się w piśmiennictwie polskim pod wpływem niedbałego lub nieumiejętnego odczytywania pierwowzorów rosyjskich. Nie stosuje się zatem starych i niczym nie usprawiedliwionych form typu „Pugaczew", „Murawiew", lecz zgodnie ze stanem faktycznym: „Puga-czow", „Murawiow", i wcale nie przeszkadza tu fakt, że Polacy będą z przyzwyczajenia akcentować te formy na drugiej od końca sylabie; równie dobrze można wymówić po polsku „Murawiow" jak „Murawiew". Odrzucone musiały zostać takie dziwaczne, lecz czasem używane formy, jak „Ekaterynosław" czy „Petrograd", zamiast „Jekaterynosław" i „Piotrogród" (ros. Pietrograd). Osiągnięcie jak najdalej idącej jednolitości w nazewnictwie - choć nie za wszelką cenę - powinno percepcję tekstu poważnie ułatwić.
Daty dzienne podawano zasadniczo zawsze w obu stylach bądź zaznaczano rodzaj stylu - z wyjątkiem wypadków, gdy kwestia ta nie może budzić żadnych wątpliwości na tle kontekstu. W szczególności, gdy podana jest tylko jedna data dzienna, oznacza ona zawsze stary styl w odniesieniu do wydarzeń w Rosji, a nowy w odniesieniu do wydarzeń w Królestwie Polskim i na Zachodzie.
SPIS TREŚCI:OD AUTORA...................... 5
I. OKRES PRZEDHISTORYCZNY I PIERWSZE ZWIĄZKI PLEMIENNE
Terytorium geograficzne................. 8
Scytia i kolonie greckie................. 11
Ruchy migracyjne.................. 13
Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie.............. 17
Słowianie Wschodni w VIII i IX wieku........... 18
II. PAŃSTWO STARORUSKIE (RUŚ KIJOWSKA)
Teoria normańska................... 23
Pierwsi książęta.................... 27
Przyjęcie chrztu.................... 31
Panowanie Jarosława Mądrego............... 32
Stosunki społeczno-ekonomiczne.............. 36
Podział państwa.................... 38
Piśmiennictwo staroruskie................ 41
III. OKRES ROZDROBNIENIA FEUDALNEGO
Ruś północno-wschodnia................. 43
Nowogród Wielki................... 45
Ruś Halicka..................... 47
Najazd Mongołów na Ruś................ 50
Walka z ekspansją Szwedów i Niemców........... 56
Początki kariery politycznej Moskwy............. 60
IV. POWSTANIE MONARCHII ROSYJSKIEJ
Litwa i Moskwa.................... 69
Moskwa i Tatarzy................... 72
Walki wewnętrzne................... 76
System władania ziemią. Miasta ,.............. 79
Procesy jednoczenia ziem Rusi północno-wschodniej....... 82
Struktura ludnościowa.................. 88
Zakończenie procesu zjednoczenia.............. 91
Kultura na ziemiach ruskich od XII do XV wieku....... 92
V. ROSJA W DRUGIEJ POŁOWIE XVI WIEKU
Walki o władzę.................... 96
Reformy Iwana IV................... 98
Likwidacja chanatów.................. 102
O dostęp do Bałtyku.................. 107
Oprycznina...................... 109
Zakończenie wojny inflanckiej............... 116
Panowanie Fiodora................... 118
VI. CZASY "SMUTY"
Panowanie Godunowa.................. 121
Dymitr Samozwaniec.................. 125
Powstanie Bołotnikowa................. 131
Dymitr Samozwaniec II................. 134
Wojna z Polską . . .,................. 137
VII. MONARCHIA PIERWSZYCH ROMANOWÓW
Nowa dynastia.................... 143
Traktaty ze Szwecją i Polską............... 145
Sprawa Azowa.................... 147
Bunty i powstania miejskie. "Ułożenie soborowe"....... 150
Reforma Nikona i jej następstwa............. 156
Wojny z Polską i przyłączenie Ukrainy zadnieprzańskiej..... 160
„Bunt miedziany" i powstanie Razina............ 164
Panowanie Fiodora III................. 167
Ustrój i gospodarka Rosji w XVII wieku.......... 168
Kultura Rosji w XVI i XVII wieku............ 171
VIII. PANOWANIE PIOTRA 1 i OKRES PRZEWROTÓW PAŁACOWYCH
Rządy Zofii.................. 177
Pierwsze lata panowania Piotra I.............
Wojna północna....................
Reformy Piotra I.................... 190
Szlachta i chłopi....................
Reformy w dziedzinie kultury i oświaty........... 199
Ruchy społeczne na początku XVIII wieku.......... 200
Opozycja...................... 201
Rządy faworytów...................
Panowanie carowej Elżbiety............... 21
IX. ROZKWIT MONARCHII SZLACHECKIEJ
Piotr III...................... 215
Pierwsze lata panowania Katarzyny II............ 217
Próby ułożenia nowego kodeksu praw........... 222
Stosunek do Polski i pierwszy konflikt z Turcją........ 225
Wojna chłopska.................... 228
Polityka zagraniczna Rosji w latach 1774-1796........ 234
Paweł I....................... 239
Kultura Rosji w XVIII wieku............... 242
X. PANOWANIE ALEKSANDRA I. POCZĄTEK REWOLUCYJNEJ WALKI Z CARATEM
Reformy pierwszych lat................. 250
Wojny z Persją, Turcją, Francją i Szwecją.......... 255
Plany dalszych reform. Michał Sperański........... 259
Wojna 1812 roku i jej następstwa............. 261
Nawrót do reakcji. Wszechwładza Arakczejewa......... 266
Początek rewolucyjnej walki z caratem............ 271
Program polityczny rewolucjonistów szlacheckich ........ 274
Powstanie grudniowe.................. 277
XI. TRZYDZIESTOLECIE REAKCJI
Polityka wewnętrzna Mikołaja I.............. 280
„List filozoficzny" Czadajewa............... 285
Oświata i szkolnictwo. Teoria oficjalnej ludowości........ 286
Ruch umysłowy.................... 289
Problem ludności chłopskiej w polityce państwowej....... 291
Działalność kółek młodzieżowych.............. 295
Rozwój stosunków kapitalistycznych w pierwszej połowie XIX wieku . 300
XII. POLITYKA ZAGRANICZNA MIKOŁAJA I
Nowy etap w rozwoju kwestii wschodniej........... 303
Wojna rosyjsko-turecka................. 305
Carat i ruchy wolnościowe................ 307
Problem turecki w dyplomacji europejskiej.......... 309
Wojna krymska.................... 311
XIII. EPOKA REFORM
Przygotowania do reformy chłopskiej............ 319
Postanowienia ustawy o reformie chłopskiej.......... 323
Rewolucyjna demokracja rosyjska.............. 327
Rewolucyjna demokracja wobec reformy........... 330
Rosja a powstanie styczniowe............... 333
Dalsze reformy.................... 335
XIV. RUCHY SPOŁECZNE PO ZNIESIENIU PODDAŃSTWA. NARODNICTWO
Wieś rosyjska po reformie................ 343
Teorie narodnickie................... 345
Początek działalności organizacyjnej narodników......... 348
Druga Ziemia i Wola.................. 350
Powstanie Woli Ludu.................. 352
Polityka "wilczej paszczy i lisiego ogona".......... 354
XV. POWROTNA FALA REAKCJI
Sytuacja po zamachu............ ..... 359
Pierwszy etap reakcji.................. 360
Polityka wewnętrzna Dymitra Tołstoja............ 354
Kontrreformy..................... 369
XVI. RUCH ROBOTNICZY
Początki rosyjskiej klasy robotniczej............. 371
Położenie klasy robotniczej po reformie........... 372
Pierwsze formy organizacyjne............... 374
Dalszy rozwój ruchu robotniczego............. 375
Pierwsze organizacje marksistowskie............. 378
Pierwsze lata działalności Lenina.............. 379
Na drodze do zjednoczenia................ 381
Walka z "ekonomizmem". Znaczenie "Iskry"......... 383
II Zjazd SDPRR.................... 387
Partia Socjalistów Rewolucjonistów.............. 388
XVII. POLITYKA ZAGRANICZNA W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU
Zmiana postanowień traktatu paryskiego........... 391
Rosja i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej......... 394
Daleki Wschód i Azja Środkowa .............. 397
Wojna z Turcją.................... 400
Traktaty pokojowe................... 403
Polityka zagraniczna Rosji po kongresie berlińskim...... . 406
XVIII. ROSJA NA PRZEŁOMIE XIX i XX WIEKU
Ostatnie lata XIX wieku................. 409
Ekonomika Rosji w okresie imperializmu........... 411
Problem agrarny..........,......... 414
Zaburzenia wśród młodzieży................ 416
Działalność Zubatowa.................. 418
Plehwe u steru ministerstwa spraw wewnętrznych. Ruch Ziemski . . . 420
Ministerstwo Światopełka-Mirskiego............. 423
XIX. PIERWSZA REWOLUCJA
"Krwawa niedziela"...................
Pierwsza faza wydarzeń rewolucyjnych............ 429
Przebieg i zakończenie wojny z Japonią........... 432
Kulminacja wydarzeń rewolucyjnych.............
I i II Duma. Stołypin na czele rządu........... 436
XX. POLITYKA WEWNĘTRZNA PIOTRA STOŁYPINA
Kadencja nowej Dumy................. 444
Reforma agrarna Stołypina................ 443
Kryzys systemu.................... 450
Ruch robotniczy po pierwszej rewolucji. Sytuacja w partii .... 453
Masakra leńska.................... 455
Ostatnie lata przed wojną................. 457
XXI. KULTURA ROSJI W XIX i XX WIEKU (DO 1917 ROKU)
Ogólne warunki rozwojowe................ 459
Szkolnictwo i nauka................... 459
Odkrycia i podróże................... 464
Literatura piękna................... 466
Prasa........................ 470
Malarstwo...................... 474
Architektura..................... 475
Teatr, twórczość muzyczna, balet, kinematografia........ 478
XXII. UDZIAŁ ROSJI W PIERWSZEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ. REWOLUCJA LUTOWA
Polityka mocarstw w okresie poprzedzającym wojnę...... 482
Konflikty bałkańskie. Wybuch wojny światowej......... 485
Przebieg działań wojennych na froncie (1914—1915)....... 487
Sytuacja wewnętrzna.................. 490
Ruch robotniczy w okresie wojny............. 492
Rosja w 1916 r..................... 494
Rewolucja......................
XXIII. RADY I RZĄD TYMCZASOWY. ZWYCIĘSTWO REWOLUCJI PAŹDZIERNIKOWEJ
Dwuwładza..................... 499
Powrót Lenina do Rosji. Tezy kwietniowe.......... 503
Między majem a lipcem................. 504
Rządy Kiereńskiego................... 508
W przededniu rewolucji. Zwycięstwo............ 514
WAŻNIEJSZE WYDARZENIA OKRESU WŁADZY RADZIECKIEJ......... 517
WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFTC7NF.................. 539
INDEKS NAZWISK...................... 544
INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH I ETNICZNYCH ........... 569
SPIS ILUSTRACJI...................... 585
SPIS MAP I TABLIC GENEALOGICZNYCH............... 588
SPIS ILUSTRACJI1. Naczynie z płaskorzeźbą przedstawiającą Scytów, znalezione w kurhanie Kul-Oba (Oczerki istorii SSSR. Pierwobytnoobszczinnyj strój i driewniejszyje gosudarstwa na tierritorii SSSR, Moskwa 1956, między s. 304 i 305) 11
2. Amfora z Olbii, koniec VI w. p. n. e. Na amforze: walka Heraklesa z Anteuszem (tamże, s. 340).... 12
3. Wyprawa księcia Igora na Konstantynopol w 944 r. Miniatura z XV w. (Oczerki istorii SSSR. Pieriod fieodalizma IX-XV ww., cz. 1 (IX-XIII w.), Moskwa 1953, s. 83)................... 28
4. Monety ruskie z XI - XII w. (tamże, s. 284).......... 34
5. Stracenie kniaziów halickich. Miniatura z XVI wieku (tamże, s. 360). 48
6. Wrota soboru Bożego Narodzenia (Rożdiestwieńskiego) w Suzdalu, XIII w. Malowane złotem na miedzi (tamże, między s. 446 i 447) . . 53
7. Bitwa nad Sita w 1238 r. Miniatura z XVII w. (tamże, s. 835) .... 55
8. Lodowe Pole. Miniatura z XVI w. (tamże, między s. 852 i 853) .... 58
9. Sobór św. Zofii (Sofijski) w Nowogrodzie (Istorija kultury driewniej Rusi, t. II, Moskwa-Leningrad 1951, między s. 262 i 263)........ 61
10. Budowa kamiennego Kremla w Moskwie w r. 1367. Miniatura z XVI w. (Oczerki istorii SSSR. Pieriod fieodalizma 1X-XV w., cz. 2 (XIV- XV w.), Moskwa 1953, s. 71)................ 67
11. Kolczuga znaleziona na Kulikowym Polu (tamże, s. 227)...... 73
12. Ikona Zbawiciel pędzla Andrzeja Rublowa (tamże, między s. 370 i 371) 78
13. Pałac książęcy w Ugliczu, XV w. (tamże, s. 379)......... 81
14. Posadnica Marta Borecka. Rzeźba Dymitra Stelleckiego (Russkaja istorija s driewniejszych wriemion, M. N. Pokrowskogo, pri uczastii N. M. Nikolskogo i W. N. Storożewa, t. II, kn. 3, Moskwa 1911, między s. 56 i 57) 84
15. Srebrny dzban Iwana III (Moskwa w jejo proszłom i nastojaszczem, t. II, Moskwa 1910, po s. 104)
16. „Czapka Monomacha" (Oczerki istorii SSSR. Pieriod fieodalizma. Koniec XV - naczało XVII w., Moskwa 1955, s. 105)........ 88
17. Wasyl III. Sztych z książki: A. Thevet, Vrais portraits et vies des hommes illustres, Paris 1584 (tamże, 18. Sobór Wniebowzięcia NM Panny (Uspieński) na Kremlu w Moskwie, 1475 - 1479 (Oczerki istorii SSSR. Pieriod fieodalizma. Koniec XV - naczało XVII w., między s. 196 i 197)............ 93
19. Cerkiew Wniebowstąpienia (Wozniesienija) we wsi Kołomienskoje pod Moskwą, 1532 r. (tamże, między s. 428 i 429)......... 94
20. Sobór Wasyla Błogosławionego w Moskwie, 1555-1560 (tamże, druga plansza między s. 428 i 429)21. Dzwonnica Iwana Wielkiego na Kremlu w Moskwie, 1600 (tamże, s. 432) 103
22. Sala Andrejewska w Pałacu Kremlowskim (Moskwa w jejo proszłom i nastojaszczem, t. I, Moskwa 1909, po s. 16)....... 113
23. Klasztor Wozniesieński na Kremlu (tamże, po s. 56).......U7
24. Kareta Borysa Godunowa (tamże, t. IV, Moskwa 1910, po s. 92) . . . 123
25. Michał Skopin-Szujski. Portret wykonany przez nieznanego artystę, początek XVII w. (Oczerki istorii SSSR. Pieriod fieodalizma. Koniec XV — naczało XVII n, s. 547)................. n6
26. Astrachań w XVII wieku. Sztych z książki Holendra J. J. Struysa, wydanej w Amsterdamie w r. 1676 (Oczerki istorii SSSR. Pieriod fieodalizma. XVII wiek, Moskwa *1955, s. 135)..............149
27. Cerkiew pod wezwaniem proroka Eliasza w Jarosławiu nad Wołgą, 1647-1650 (tamże, s. 624)
28. Dzban miedziany z r. 1671 (tamże, s. 66)...........152
29. Baszta drewniana w ostrogu jakuckim, 1683 r. (tamże, s. 850) ... 153
30. Puchar muszlowy cara Aleksego (Moskwa w jejo proszłom i nastojaszczem, t. II, po s. 104)154
31. Srebrny globus cara Aleksego (Tri wieka. Rossija ot smuty do naszego wriemieni, t. I, Moskwa 1912, s.
32. Patriarcha Nikon (tamże, między s. 248 i 249).........157
33. Sokolnicy cara Aleksego. Obraz Aleksandra Litowczenki (Tri wieka, t. II, Moskwa 1912, między s. 16 i 17)............163
34. Książę Wasyl Golicyn. Ze starego sztychu (tamże, s. 146).....178
35. Piotr I. Portret Jana Kupeckiego, 1711 r. (Tri wieka..., t. III, Moskwa 1912, s. 77)......................189
36. Czapka Piotra I (Moskwa w jejo proszłom i nastojaszczem, t. IV, po
37. Korona carowej Anny (Tri wieka, t. IV, Moskwa 1913, między s. 56 i 57)...205
38. „Kondycje", rozdarte przez carową Annę (tamże, s. 89)......206
39. Ernest Biron. Portret (Istoriczeskije oczerki i rasskazy S. N. Szubinskogo, wyd. 5, Petersburg 1908, s.
40. Grzegorz Potiomkin (malował Giovanni Battista Lampi) (Tri wieka,.t. IV, między s. 224 i 225)..
41. Newski Prospekt w końcu XVIII wieku (malował Aleksy Maksimów) (tamże, s. 264).....................243
42. Paradna kareta z czasów Katarzyny II (Moskwa w jejo proszłom i nastojaszczem, t. IV, po s. 52)
43. Cerkiew Bogurodzicy w posiadłości ks. Golicynów w Dubrowicach (pow. podolski w guberni moskiewskiej) (Moskwa w jejo proszłom i nastojaszczem, t. V, Moskwa 1910, po s. 104)............. . 247
44. Kreml na początku XIX stulecia (N. K. Szyi der, Impierator Nikołaj Pierwyj, jego żyzń i carstwowanije, t. II, Petersburg 1903, po s. 96) . . . 248
45. Aleksander I (N. K. Szyi der, Impierator Aleksandr Pierwyj, jego żyzń i carstwowanije, i. I, Petersburg 1897, po s. VI).........251
46. Bitwa pod Frydlandem (tamże, t. II, między s. 176 i 177).....257
47. Michał Sperański (tamże, t. III, po s. 48)...........260
48. Tuła na początku XIX stulecia (tamże, t. IV, po s. 116).....267
49. Aleksy Arakczejew (tamże, t. II, po s. 32)...........268
50. Paweł Pestel (N. K. Szylder, Impierator Nikołaj Pierwyj, t. I, s. 441) 273
51. 14 grudnia 1825 w Petersburgu (tamże, s. 265).........277
52. Tymoteusz Granowski. Z portretu Piotra Zacharowa (1845) (Istorija Rossii w XIX wiekie, izd. Granat, b. m. i r. w., t. I, po s. 304).....290
53. Wissarion Bieliński. Rysunek Iwana Astafiewa (tamże, po s. 178). . . 296
54. Aleksander Hercen (Bolszaja Sowietskaja Encyklopiedija, t. 11, między s. 154 i 155).....297
55. Mikołaj Czernyszewski (tamże, t. 47, Moskwa 1957, między s. 208 i 209) 329
56. Aleksander II (malował Iwan Kramskoj) (Istorija Rossii w XIX wiekie, wyd. Granat, t. III, po s. 16).
57. Dymitr Milutin (S. S. Tatiszczew, Impierator Aleksander II. Jego żyzń i carstwowanije, t. I, Petersburg 1911, po s. 400).........340
58. Michał Loris-Mielikow (tamże, t. II, po s. 512).........356
59. Andrzej Żelabow (Bolszaja Sowietskaja Encyklopiedija, t. 16, Moskwa 1952, między s. 54 i 55)
60. Tyflis. Stare miasto i twierdza (K stoletiju prisojedinienija Gruzji k Rossii,
t. I, Tyflis 1901, między s. 170 i 171)............361
61. Schliisselburg („Niwa", Petersburg 1902, nr 18, s. 355).......363
62. Lenin w 1897 r. (Istorija russkoj litieratury, t. X, Moskwa-Leningrad 1954, po s. 16).....................384
63. Sergiusz Witte (W. Obninskij, Nowyj strój, Moskwa 1909, między s. 48 i 49) .......................
64. Powstanie grudniowe 1905 r. w Moskwie. Spalone domy w dzielnicy presnia („Niwa" z 14 I 1906, nr 2,
65. Piotr Stołypin (Gosudarstwiennaja diejatielnost' Priedsiedatiela Sowieta Ministrow) .
66. Pałac Taurydzki w Petersburgu, zbudowany przez Potiomkina, od 1906 r. - miejsce obr; Nowyj strój, między s. 160 i 161)
67. Sweaborg. Ogólny widok twierdzy („Niwa" z 19 VIII 1906, nr 33, s. 526) 440
68. Zamach na Stołypina, 12 VIII 1906 r. Widok zdemolowanej willi („Niwa" z 26 VIII 1906, nr 34, s. 543)
69. Grupa „trudowików" z Dumy Państwowej w swoim klubie partyjnym („Niwa" z 17 III 1907, nr 11, s.
70. Projekt nowego gmachu Dumy Państwowej na Polu Marsowym w Petersburgu („Niwa" z 21 IV 1907, nr 16, s. 263)..........450
71. Aleksander Puszkin. Portret Wasyla Tropinina (1827) (Russkoje iskusstwo. Oczerki o żyzni i tworczestwie chudożnikow. Pierwaja połowina XIX wieka, Moskwa 1954, s. 230)...................466
72. Michał Lermontow. Kopia Wasyla Pierowa z oryginału Piotra Zabłockiego (Istorija Rossii w XIX wiekie, wyd. Granat, t. I, po s. 128) . . .
73. Maksym Górki (tamże, t. IX, po s. 108)...........
74. Uniwersytet moskiewski po przebudowie w latach 1817-1819. Arch. Dome-nico Gilardi (Istorija russkogo iskustwa, t. VIII, cz. 1, Moskwa 1963, s. 207)........................
75. Sobór Matki Boskiej Kazańskiej (Kazański) w Petersburgu (G. H. Hamilton, The Art and Architecture in Russia, 1954, s. 132) ....
76. Gmach Sztabu Głównego w Petersburgu (1819-1829). Arch. Karol Rossi {Istorija russkogo iskusstwa, t. VIII, cz. 1, s. 149)........
77. Sobór Zbawiciela w Moskwie (Istorija carstwowanija impieratora Aleksandra II w kartinaeh, Petersburg 1882, k. 62)...........
78. Odezwa w. ks. Mikołaja Mikołajewicza do Polaków 7 14 VIII 1914 r. (nowego stylu).....................
79. Na froncie rosyjsko-tureckim („Niwa" z 17 I 1915, nr 3, s. 60) . . .
80. Spisywanie jeńców niemieckich („Niwa" z 7 II 1915, nr 6, s. 10) . .
81. Aleksander Guczkow („Niwa" z 27 III 1910, nr 13, s. 258) ....
82. Aleksander Kiereński (B. Pares, The Fali of the Russian Monarchy, London 1939, między s. 454 i 455)
SPIS MAP I TABLIC GENEALOGICZNYCH POD OPASKĄ1. Plemiona wschodniosłowiańskie w IX i X w.
2. Ruś w okresie rozbicia dzielnicowego — przed najazdem Mongołów
3. Kształtowanie się państwa rosyjskiego; koniec XV - początek XVI w.
4. Rosja na przełomie XVII i XVIII w.
5. Ekonomika Rosji w przededniu zniesienia poddaństwa
6. Wzrost terytorialny państwa rosyjskiego od końca XVI w. do 1914 r.
7. Imperium rosyjskie przed pierwszą wojną światową. Mapa polityczno-administracyjna.
1. Tablica genealogiczna Rurykowiczów
2. Tablica genealogiczna Romanowych
596 str., oprawa twarda płócienna, obwoluta, formay 175x245
Stan: b.dobry
Wyd.: Ossolineum, 1985
ISBN: 83-04-01593-5
