Encyklopedia Rewolucji Październikowej - red. Ludwik Bazylow, Jan Sobczak
Nazwiska, wydarzenia pojęcia etc. dotyczące rewolucji październikowej 1917 r. w Rosji i okresu powstawania władzy rad - w ujęciu haseł encyklopedycznych.
Od redaktorów
Dzieje rewolucji październikowej 1917 roku w Rosji oraz różnorodne aspekty jej przebiegu i międzynarodowego znaczenia należą do rzędu wielkich tematów historii powszechnej i nieustannie, mimo upływu półwiecza, nie przestają pasjonować świata - polityków, działaczy społecznych, ludzi pióra, wszystkich, którzy interesują się historią najnowszą. Nie ma dziś na świecie żadnego istotnego problemu czy też wydarzenia w polityce międzynarodowej, na którym nie ważyłoby w sposób często decydujący stanowisko państwa radzieckiego. Państwo stworzone przez rewolucję stało się czołową potęgą przemysłowo-techniczną świata. Rewolucja wpłynęła w swojej epoce i wpływa nadal w sposób istotny na kształtowanie się losów ludzkości.
Rośnie też wszędzie, także w Polsce, zainteresowanie społeczeństwa i szerokiej opinii publicznej dziejami rewolucji październikowej. Od lat podnosi się w prasie codziennej, w tygodnikach społeczno-literackich i w środowisku historycznym potrzebę wprowadzenia na rynek księgarski gruntownie opracowanej, ale popularnie ujętej, przystępnej i przejrzystej publikacji o charakterze encyklopedycznym na temat rewolucji październikowej. Jest to najzupełniej naturalne, chodzi bowiem o największe wydarzenie w dziejach świata, które okazało też bezpośredni i ogromny w swych konsekwencjach historycznych wpływ na losy Polski i narodu polskiego. Publikacja przynosząca bogaty serwis rzetelnych i obiektywnie ujętych, a jednocześnie wszechstronnych informacji na ten temat, wyjaśniająca także fenomen powodzenia rewolucji i jej dziś jeszcze żywej legendy, może też okazać się bardzo przydatna dla szerokiego kręgu zainteresowanych tą problematyką - nauczycieli, studentów, działaczy kulturalnych, publicystów, popularyzatorów i wielu innych, którzy zechcą uzupełnić lub pogłębić swą wiedzę o wielkiej epoce.
Próbą takiego właśnie ujęcia tych niezwykle doniosłych i złożonych zagadnień historycznych jest niniejsza Encyklopedia rewolucji październikowej. Składa się na nią ponad 1200 haseł o różnej objętości, zawierających zwięzłe informacje o najważniejszych zjawiskach społeczno-gospodarczych, politycznych, ustrojowych i kulturalnych Rosji okresu rewolucji październikowej, a także o wydarzeniach, instytucjach, organizacjach, postaciach i organach prasowych, które decydowały o obrazie tego epokowego wydarzenia w dziejach Rosji i całego świata.
Informacje zawarte w Encyklopedii dotyczą przesłanek rewolucji październikowej, ujętych możliwie szeroko, sytuacji ekonomiczno-społecznej Rosji u schyłku panowania caratu, jej klas społecznych, najważniejszych wydarzeń politycznych w okresie między rewolucją lutową i październikową, działalności rad, komitetów fabrycznych, żołnierskich i chłopskich, Gwardii Czerwonej, milicji ludowej oraz innych masowych organizacji robotniczych, żołnierskich i chłopskich [zjazdów, konferencji], komitetów wojskowo-rewolucyjnych i innych. Czytelnik znajdzie tu dane na temat struktury władz państwowych, działalności Rządu Tymczasowego i jego agend terenowych, dum miejskich, ziemstw, komisarzy terenowych, instytucji przedstawicielskich, jak Konferencja Państwowa, Narada Demokratyczna, Przedparlament itp. Najwięcej informacji odnosi się-rzecz oczywista-do działalności partii bolszewickiej i jej różnych organizacji, zjazdów i konferencji, plenarnych posiedzeń Komitetu Centralnego, działalności i historycznej roli Lenina, jego najważniejszych prac i artykułów z tego okresu, planu strategiczno-taktycznego rewolucji i wysuwanych aktualnie haseł; są też informacje dotyczące najważniejszych zakładów fabrycznych, gmachów publicznych i innych miejsc związanych z pobytem Lenina w Piotrogrodzie i z przebiegiem działań rewolucyjnych. Oprócz przedstawienia najważniejszych dla rewolucji wydarzeń piotrogrodzkich nie pominięto oczywiście ani Moskwy, ani innych głównych miast Rosji, poświęcając też stosunkowo dużo miejsca procesowi rozszerzania się władzy radzieckiej na terytorium całego państwa, kształtowaniu się i formom działalności aparatu państwowego, Radzie Komisarzy Ludowych i dekretom władzy radzieckiej. Uznano również za konieczne oświetlenie sytuacji i motywów działania w obozie przeciwników rewolucji; poszczególne noty informują o rosyjskich partiach burżuazyjnych i organizacjach kontrrewolucyjnych, łącznie z organizacjami spiskowymi. W miarę możliwości obszernie potraktowano ruch narodowowyzwoleńczy - zwłaszcza różne organizacje i instytucje narodowościowe. Uwzględniono działalność ogólnorosyjskich organizacji młodzieżowych i zawodowych oraz niektórych organizacji kulturalno-oświatowych.
Rewolucja objęła swym zasięgiem setki tysięcy osób, Encyklopedia jest więc dość bogato upersonifikowana. Liczne noty biograficzne informują o członkach KC partii bolszewickiej i o niektórych innych działaczach partyjnych, o członkach Rady Komisarzy Ludowych, o komisarzach i aktywistach Piotrogrodzkiego i Moskiewskiego KWR, kierowniczych działaczach ważniejszych KWR lokalnych. Znajdują się też w Encyklopedii ministrowie Rządu Tymczasowego, przywódcy WCIK Rad i Przed-parlamentu, wybitni działacze wojskowi obu stron, wybitniejsi działacze niebolszewiccy [przede wszystkim przywódcy i czołowi działacze partii politycznych i organizacji konspiracyjnych] oraz bardziej znani działacze międzynarodowego ruchu robotniczego - uczestnicy rewolucji październikowej.
Starano się wydobyć problem wpływu rewolucji październikowej na rozwój procesu historycznego w innych krajach, ze szczególnym uwzględnieniem międzynarodowego ruchu robotniczego i rewolucyjnego. Około jednej trzeciej tekstu Encyklopedii dotyczy problematyki polskiej -udziału Polaków w rewolucji i losów ludności polskiej w Rosji w tym okresie. Przedmiotem poszczególnych not są tu związki, stowarzyszenia i instytucje polityczne, zawodowe, kulturalno-oświatowe, charytatywno-opiekuńcze i wojskowe, prasa polska w Rosji, Komisariat do Spraw Polskich i jego najważniejsze przedsięwzięcia, polskie rewolucyjne i nierewrolucyjne formacje wojskowe w Rosji i wreszcie - znaczenie rewolucji październikowej dla odzyskania przez Polskę niepodległego bytu państwowego. Inne hasła ilustrują wpływ rewolucji na sytuację społeczno-polityczną i postawę mas pracujących na ziemiach polskich, także na sytuację w polskim ruchu robotniczym. W formie bardzo skróconej omawia się również stosunek społeczeństwa polskiego w kraju do rewolucji, stanowisko partii politycznych i ważniejszych organów prasowych, a ponadto dorobek współczesnej historiografii polskiej na temat rewolucji październikowej. W Encyklopedii każde hasło stanowi odrębną, w jakimś sensie zautonomizowaną całość; rezultatem tego jest niezbędna, choć sprowadzona do minimum ilość powtarzających się informacji. W wielu przypadkach objętość haseł nie jest proporcjonalna do wagi poruszanych w nich spraw, co wiąże się głównie z koniecznością wyeksponowania zagadnień, wydarzeń i postaci mniej u nas znanych; czasem wynika to po prostu z trudności przy opracowywaniu hasła. Oprócz not bardzo małych, kilkuwierszowych, Encyklopedia zawiera też pewną liczbę haseł obszerniejszych, np. o partii bolszewickiej, o klasie robotniczej Rosji, o chłopstwie rosyjskim i organizacjach robotniczych, także o burżuazji, partiach burżuazyjnych i drobnomieszczańskich, o armii i wydarzeniach w poszczególnych ważniejszych ośrodkach regionalnych. Fakty omawiane w hasłach dotyczą przygotowań do rewolucji październikowej i jej przebiegu, a także okresu rozszerzania się i umacniania władzy radzieckiej w terenie. Chronologicznie Encyklopedia obejmuje okres od końca lutego i początku marca 1917 r., tj. od rewolucji lutowej i obalenia caratu, aż do lipca 1918 r., czyli do V Zjazdu Rad i uchwalenia pierwszej konstytucji radzieckiej [RFSRR]. W notach biograficznych informacje o poszczególnych osobistościach wykraczają oczywiście poza te cezury.
Podstawą niniejszej Encyklopedii jest Mała Encyklopedia Wielkiej Październikowej Rewolucji Socjalistycznej [Wielikaja Oktiabrskaja socjalisticzeskaja riewolucja. Maleńkaja Encyklopiedija, Moskwa 1968, s. 480], opublikowana nakładem Wydawnictwa "Encyklopedia Radziecka", pod redakcją G. N. Golikowa, M. I. Kuzniecowa i L. S. Szaumiana. W obecnym wydaniu ponad połowa tekstu pochodzi z edycji radzieckiej, z czego około 30% adaptowano, skracając lub rozwijając tekst, zależnie od przewidywanych wymogów i zainteresowań czytelników polskich. Hasła adaptowane z radzieckiego pierwowzoru uzupełniono w tych wszystkich przypadkach, w których postęp wiedzy od momentu ukazania się wersji radzieckiej nakazywał poczynienie pewnych zmian lub wprowadzenie nowych ustaleń. Pozostałe ponad 40% tekstu to hasła całkowicie nowe, opracowane przez historyków polskich, dotyczące przede wszystkim spraw polskich. W stosunku do tekstu rosyjskiego zrezygnowano głównie z niektórych haseł osobowych, czasem z rzeczowych [np. z mniej znanych fabryk] i z wydarzeń bardziej marginalnych. Ze względów technicznych nie zamieszczono znajdujących się w wersji radzieckiej ilustracji. Wydanie obecne zachowuje układ zbliżony do edycji radzieckiej, zmieniono i natomiast niektóre zasady edytorskie, chcąc ułatwić czytelnikowi polskiemu możliwie najbardziej dogodne korzystanie z publikacji. Noty ułożono w porządku alfabetycznym ich haseł wywoławczych, które zostały podane w brzmieniu używanym w polskiej historiografii i w tradycji pisarskiej. Hasła wywoławcze, dotyczące przebiegu w; rewolucyjnych, a zwłaszcza starć zbrojnych podczas rewolucji, umiejscowiono p nazwami geograficznymi terenów, na których lub w pobliżu których rozgrywały te wydarzenia. Liczby w nawiasach umieszczone po nazwisku i imieniu bądź po pseudonimie lub przydomku oznaczają lata urodzin i śmierci. Liczba w nawiasie tytule dzieła oznacza rok pierwszego wydania. Strzałka [-*] poprzedza hasło wywoławcze, do którego odsyła się w celu dotarcia do całej nazwy danej instytucji czy organizacji lub też do odpowiedniej noty, która dostarczy dodatkowych informacji W tekście not encyklopedycznych oznaczono powtarzające się hasła wywoławcze i pierwszymi literami.
Trudno byłoby w zakończeniu powstrzymać się od jeszcze jednej, ogólniejszej natury, refleksji. Mimo usilnych starań na pewno nie uwzględniono wszystkiego a też nie osiągnięto wszędzie idealnych proporcji. Można chyba jednak wyrazić nadzieję, że pierwsza polska encyklopedyczna publikacja o rewolucji październikowej dostarczy jej czytelnikom wielu użytecznych i ciekawych informacji; być może też j wydanie stanie się impulsem do dalszych, pogłębionych i naukowo oryginalnych b; dań nad dziejami roku 1917, który ma tak wielkie i z niczym nie dające się porównać; znaczenie w dziejach.
490 str., oprawa twarda, obwoluta, format 175x245
Stan: b.dobry (praktycznie idealny)
Wyd.: Książka i Wiedza, 1987
ISBN: 83-214-0557-6 |
