„Historia najczęściej opisuje zmiany dzienne. W narodach obcą przemocą przygniecionych najczęściej w ciemnościach nocy gotują się wypadki, które jasność dnia odsłania. Spiski związkowych, trwoga ciemięzców, nadużycia i rozpusta służalców, baśnie ludu, rozmaity dla malarza i poety przedstawiają obraz. Wiele dziś jest nie wyjaśnionego w dziejach świata. Kiedyś historia nocy ciekawszą będzie od historii dnia”. Opinia to półtorawiekowej dawności i dość kompetentna. Wypowiedział ją bowiem polski publicysta i działacz polityczny, który w ciągu kilku dziesiątków lat swego emigranckiego żywota w Europie Zachodniej z tego rodzaju działalnością nie tylko często się stykał, lecz i sam brał w niej niekiedy udział. Nic też dziwnego, że organizacje prowadzące swe prace pod osłoną nocy, a więc organizacje tajne, od dawna budziły i nadal budzą zainteresowanie szerokiej publiczności w wielu krajach różnych części świata. Polska nie stanowi tu wyjątku.
Stowarzyszenia jawne i tajne
Prosty na pierwszy rzut oka podział na stowarzyszenia występujące przy pełnym świetle dziennym i na skrywające się w mrokach nocy przy bliższym wejrzeniu komplikuje się. Granica pomiędzy związkami jawnymi a tajnymi okazuje się bardziej płynna i mniej wyraźna niż można by było przypuszczać. Jeśli bowiem zaliczymy do kategorii tajnych organizacje, które z takich czy innych względów ukrywają chociażby jeden z tak istotnych elementów swego bytu, jak samo istnienie, działalność, struktura organizacyjna, członkowie, program, cele, obrzędy czy inne ważne dla ich oceny okoliczności, wówczas okaże się, że historia niemal nie zna ani ruchu politycznego czy społecznego klas lub grup uciskanych, ani organizacji aspirującej do uzyskania decydującego wpływu na życie duchowe, która by usiłowała owe cele osiągnąć zawsze w sposób zupełnie jawny i wyłącznie na drodze legalnej. Nie było też organizacji politycznych czy społecznych znajdujących się u władzy, które by mogły zrezygnować z zachowania w tajemnicy pewnych swoich decyzji lub posunięć. Jawne stronnictwa polityczne również posiadają swoje tajemnice, znane jedynie węższemu aktywowi bądź nawet zupełnie wąskiemu kręgowi przywódców. Siłą spajającą ów krąg wtajemniczonych (krąg ezoteryczny) z rzeszami zwolenników (kręgiem egzoterycznym) jest zaufanie tych ostatnich do pierwszych, istniejące pomiędzy nimi transmisje, które umożliwiają przejście od jednego kręgu do drugiego.
Zdecydowana większość tych ruchów społecznych i politycznych, które stawiały sobie za zadanie skupienie wokół siebie wielkich mas czy nawet całych grup społecznych i odegrały dużą rolę, zaczynała od zrzeszeń w większym czy mniejszym stopniu tajnych, chociaż ani nie było to zgodne z ich zasadniczą postawą, ani też same tego nie chciały. Można nawet uważać za prawidłowość, iż w sytuacji braku swobód politycznych czy istnienia ograniczeń prawno-ustrojowych, każdy ruch opozycyjny przybierał początkowo formę stowarzyszenia tajnego. W tajemnicy odbywały się spotkania pierwszych rzeczników nowego kierunku, tych którzy mieli masy zjednać dla wyznawanej przez siebie idei. Dopiero wraz z umasowiemem się ruchu i rozluźnieniem się krępujących go więzów tracił on charakter tajnej organizacji.
Znajdujące się w takiej sytuacji ruchy masowe są jednak czymś jakościowo różnym od związków rzeczywiście, z racji swoich założeń — tajnych. Te bowiem cechuje elitarność, są organizacjami, w których członkostwo jest wyrazem zaufania do danej osoby, członkowie zaś ludźmi, którym powierzono pewną tajemnicę. Toteż ciąży na nich obowiązek milczenia na temat samej organizacji i jej problemów oraz posłuszeństwa swoim zwierzchnikom organizacyjnym. Zobowiązuje ich do tego surowa przysięga bądź pełna tajemnic obrzędowość, wreszcie siła idei lub strach przed zemstą za zdradę tajemnicy. Spośród tego rodzaju związków politycznych jedne — podobnie jak owe ruchy masowe — dążyły do uzyskania dla bardziej czy mniej szerokich rzesz określonych zdobyczy politycznych, społecznych bądź innych. Chciały to jednak osiągnąć za pomocą metod, które — przynajmniej na danym etapie — wyłączały owe rzesze z akcji. Inne natomiast świadomie zmierzały do osiągnięcia celów dyktatorskich. Dlatego również w późniejszym stadium swego rozwoju, nawet mimo istnienia swobód politycznych, nie rezygnowały ze swego charakteru spiskowego i tajnego.
Wszystkie te trzy rodzaje stowarzyszeń — mimo dzielących je różnic — są organizacjami tajnymi jednego typu. Wszystkie one bowiem są tajne dlatego, że ukrywają bądź sam fakt swego istnienia, bądź co najmniej jego ważne aspekty. Wynika to z ich wrogiego stosunku do rządu danego państwa, który z kolei prześladuje je, ze względu na cele, jakie sobie stawiają. Inny natomiast typ organizacji tajnej, który z poprzednim łączy głównie wspólna nazwa, przedstawiają zrzeszenia wtajemniczające (inicjujące) swych adeptów w pewne zespoły prawd publicznie w danym społeczeństwie nie głoszonych, ani nie uznawanych oraz uprawiające na swoich zebraniach pewne specjalne obrzędy. Stowarzyszenia te niewłaściwie bywają nazywane tajnymi. Wprawdzie są elitarne i nie dopuszczają niewtajemniczonych — czyli, używając ich terminologii, profanów — na swoje zebrania, lecz nawet nie starają się ukryć swego istnienia. Są zatem raczej stowarzyszeniami zamkniętymi. Ich tajność jest swoista. Oznacza tylko, że — w zależności od kraju i jego sytuacji — dane zrzeszenie w różnym stopniu ukrywa swoje sprawy organizacyjne i personalne oraz — wszędzie i w pełni — specyficzne elementy funkcjonowania organizacji, takie jak specjalna liturgia posiedzeń i znaki, za pomocą których rozpoznają się członkowie. Natomiast na ogół jedną z zasad tych związków jest rozmaicie zresztą interpretowany obowiązek szanowania istniejącej władzy i lojalności wobec niej. Ta zaś często zezwalała na ich istnienie bądź je milcząco tolerowała. Poszczególne stowarzyszenia jednego i drugiego typu nieraz sprzeciwiały się zaliczaniu ich do organizacji tajnych. Lecz wagę takich protestów osłabiała okoliczność, że oświadczenia takie mogły przecież stanowić element maskowania się.(…)
- Wstęp
Wyobrażenia o wolnomularstwie • Wersja diaboliczna i hagiograficzna • Organizacje parawolnomularskie • Racje badawcze • Literatura przedmiotu i źródła • Publikacje o Europie Środkowo-Wschodniej • Literatura rosyjska i austro-węgierska • O Polsce i Rumunii. Archiwalia i druki • Trudności i wątki badawcze • Strona ezoteryczna i egzoteryczna • Rzeczywistość i stereotypy • Wnioskowanie pośrednie • Konstrukcja pracy • Kłopoty z wiarygodnością.
- Rozdział I. Początki zachodnioeuropejskie. Od średniowiecza do Oświecenia
Bractwa muratorów • Ewolucja organizacji • Ku nowożytnemu wolnomularstwu • Nowe oblicze lóż • „Operatywni" i „spekulatywni” • Konstytucja Andersena • Zasady i życie • Sukcesy Wielkiej Loży • Triumfalny pochód po kontynencie • Ukrajowienie ruchu • Antyfeudalna rola • Kobiece parawolnomularstwo.
- Rozdział II. Pierwsze kroki w Europie Środkowo-Wschodniej. Od lat dwudziestych do połowy sześćdziesiątych XVIII w.
Nadwiślańskie pierwociny • W Austrii • Nad Newą i Sekwaną • Bulla i pruski adept • Pierwsze loże wiedeńskie • Czechy • Loża „Trzech Braci” w Warszawie • Bulla Benedykta XIV; Dukla • Wysoko postawieni adepci • Placówki gdańskie • Organizacja rosyjska • Specyfika regionu.
- Rozdział III. W dziesięcioleciach Oświecenia. Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte
Przemiany francuskie • Racjonalizm i „nauki tajemne” • Mistyka i okultyzm • Ścisła Obserwa • Z Berlina na wschód • W Pradze Pod berłem Marii Teresy • Perypetie warszawskie • Poza stolicą Rzeczypospolitej • Bar i loża • Mozaika państwa carów • Ludzie i kierunki • Nowe loże wiedeńskie • Sukcesy • Ożywienie w Pradze • Młody cesarz • Chorwacja — Węgry — Siedmiogród • Węgierska elita Rozwój organizacyjny w Galicji • Zabór pruski i Gdańsk • Ścisła Obserwa w Rzeczypospolitej • Kontrakcja • Krótkotrwały sukces wojewodzica • Kontakty międzynarodowe • Placówki w państwie carów • Mozaiki ciąg dalszy • Obrządek szwedzki w Rosji • Uwstecznienie.
- Rozdział IV. W zenicie Oświecenia. Dni wielkości i schyłku lóż w latach osiemdziesiątych
Racjonaliści i mistycy • Goście nad Sekwaną • Józefiński Wiedeń • Rola lóż nad modrym Dunajem • Węgry • Ubediencja austriacka • Konsekwencje „odręcznego pisma” • Zmierzch „sztuki królewskiej” • Bracia Azjatyccy i illuminaci • W placówkach Lwowa • Na ziemiach zaboru pruskiego • Sieć lożowa Rzeczypospolitej • Samodzielna obediencja • Geografia lóż • Ludzie i sprawy • Polityka i filantropia walka ideologiczna • Systemy wolnomularskie w Rosji • Losy różokrzyżowców • Postawy adeptów • Działalność i kontrakcja carycy • Heterogeniczne poglądy.
- Rozdział V. Miażdżeni rewolucją
Odstępcy • Reakcja antywolnomularska • Dylematy ruchu • Dogorywanie lóż austriackich • Samorozwiązania • Zakaz Franciszka II • Represje carskie • W atmosferze Sejmu Czteroletniego • Upolitycznienie • Upadek obediencji • Ekspansja wolnomularstwa pruskiego Pruska loża w Warszawie • „Świątynia Mądrości” pod patronatem Berlina • Na Bałkanach • Pasvanoglu, Rigas, Ipsilantis.
- Rozdział VI. W cieniu orłów I Cesarstwa
Odrodzone wolnomularstwo francuskie • Polacy w lożach Włoch i Francji • W Paryżu • W krajach habsburskich pod opieką I Cesarstwa Zmiany w Poznaniu i Warszawie • Wielki Wschód Księstwa Warszawskiego • Loże pruskie w Księstwie • Postawy i ludzie • Adepci w życiu publicznym • Ruch odradza się w państwie carów • Rozwój organizacyjny • Atrakcyjność lóż • Skutki wojny 1812 r.
- Rozdział VII. Wielka „ramifikacja” i metternichowskie „polowania na czarownice” (1814-1848)
Europejski spór: liberalizm-totalizm • Represje antywolnomularskie • Ewolucja • Loża wobec konspiracji • Antyrestauracyjna opozycja Austriackie podziemie lożowe • Czechy i Czesi • Węgry-Galicja • Zmiany poznańskie • Stosunki polsko-niemieckie • Warszawskie ożywienie • Rozwój organizacyjny • W Wilnie • Ziemie litewsko-białoruskie i ukraińskie • Motywy i postawy • Synteza dawnej i nowej ideologii • Umiarkowanie i postępowość • Wolnomularze w życiu kulturalnym • Ruch studencki • Tendencje organicznikowskie • Konspiracja patriotyczna • Walka o kierunek • Rozłam • Zakaz wolnomularstwa w Królestwie • Obrządek szkocki • Rosjanie na Zachodzie • „Złoty wiek” rosyjskiego wolnomularstwa • Dwa ośrodki kierownicze • Krzyżujące się tendencje • Skrajności i przeciętność • Połtawa, Kijów i Kiszyniów • Podejrzenia władzy; dekabryści • Od przychylności do rozkazu • Loża w Jassach • Podziemny ciąg dalszy • W powstańczej Warszawie.
- Rozdział VIII. Młotek i kielnia w życiu emigracji. Lata trzydzieste—sześćdziesiąte XIX w.
Loże paryskie i powstanie listopadowe • Emigranci polscy • Loże polskie w Besançonie i Avignonie • Polacy w lożach francuskich • Krytyka wolnomularstwa • Studenci rumuńscy • Wiosna Ludów w lożach Paryża • Nowa fala uchodźców • Upolitycznienie „sztuki królewskiej” • Bonapartyzm i emigranci • Rumuni w Paryżu • Koneksje niepodległościowców węgierskich • Włosi — Węgrzy — Polacy • Arystokraci polscy nad Sekwaną • Wobec powstania styczniowego • Nowi uchodźcy polscy w Paryżu • Polonia rumuńska • Lewica wolnomularska w Londynie • Parawolnomularstwo.
- Rozdział IX. Pierwsze kiełki odrodzenia ruchu na niespokojnych terenach. Od Wiosny Ludów do końca lat sześćdziesiątych
Wiosna Ludów w Wiedniu • Praskie zabiegi • Powrotna fala reakcji • Kolejne próby odrodzenia ruchu • Rosyjskie zacisze • Zachodnie inicjacje • Platoniczne zainteresowanie • Królestwo i zabór pruski • Loża belgradzka • Bułgarskie zalążki • Bujny rozwój w Rumunii • Adepci w rumuńskim życiu publicznym.
- Rozdział X. W spokojnej Europie (1870-1904)
Nowa rola lóż • Reakcja na ofensywę klerykalną • Symbioza z partią radykalną • W mechanizmie III Republiki • Ewolucja: Belgia i Włochy • Zróżnicowanie i niezmienność • Cesarstwo Hohenzollernów • Bulle antywolnomularskie • Taxilowska afera • Nowy przeciwnik: nacjonalizm • Międzynarodowe kongresy • Organizacyjne równouprawnienie kobiet • Spotkanie z teozofami • Różokrzyżowcy, martyniści i inni • „Dziwni Towarzysze” (IOOF) • Templariusze Dobrzy Bnei-Brith • Rozwój organizacyjny w Zalitawii • Dwie obediencje • Adepci • Skład społeczny • Dziedziny działalności • Próby legalizacji w Przedlitawii • Loża wiedeńska poza Wiedniem • Sukces • Półlegalność i wpływy • Kółka w Czechach, Triest • Czerniowieckie perypetie • W Zalitawii 1886-1905 • Powiązania polityczne • Wiedeński narybek • W świecie dziennikarskim • Życie wolnomularskie w Czechach • Loża w Zagrzebiu • Chorwackie komplikacje • Czerniowieckich trudności ciąg dalszy • Losy warsztatu lwowskiego • Specyfika galicyjska • Parawolnomularstwo • Rumuńska wielotorowość • Radykalizacja postaw • Ku niezależności organizacyjnej • Klimat duchowy warsztatów • Kwestia żydowska • Bułgarskie początki • Placówki W Belgradzie • Inicjatywy narodowe i społeczne • Trudności rosyjskie • Rosjanie w Paryżu • W środowisku liberałów • Martynizm na dworze i w kraju • Spirytyzm • Warszawa • Spirytyzm na ziemiach polskich • Loże w zaborze pruskim • IOOF i Bnei-Brith • Polonia paryska • Polska diaspora wolnomularska.
- Freemasonry in Central-Eastern Europe in the Eighteenth and Ninteenth Centuries • Summary
- Indeks nazwisk
- Indeks nazw geograficznych i etnicznych
- Indeks obrządków wolnomularskich i organizacji parawolnomularskich
Gato
Seria:
321 str., oprawa miękka, format 165x235
Stan: b.dobry (-) delikatne przybrudzenia i obtarcia okładki
Wyd.: Ossolineum, 1982
ISBN: 83-04-01195-6
