Teksty i redakcja: Stefan Pytlas, Jan Salm, Dorota Berbelska, Agata Zielińska
Fotografie: Tadeusz Karpiński
UNIKALNA, bogato ilustrowana monografia o historii i wspóczesności największego zabytkowego kompleksu fabryczno-mieszkalnego Księży Młyn w Łodzi.
Tekst i opisy fotografii: polski, niemiecki
Text Polnisch und Deutsch!
Jedyny w swoim rodzaju, unikatowy album — dokument z dobrymi tekstami Stefana Pytlasa, Jana Salma, Doroty Berbelskiej, Agaty Zielińskiej i urzekającymi zdjęciami artysty-fotografika Tadeusza Karpińskiego przedstawiający historię i teraźniejszość unikalnego w skali światowej kompleksu rezydencyjno-mieszkalno-fabrycznego zwanego Księży Młyn, który jest chlubą Łodzi.
Książka ta adresowana jest do osób zainteresowanych Łodzią — tych, którzy to miasto dopiero odkrywają i tych, których pasją jest zgłębianie jego tajemnic. Zawiera ona możliwie szeroki i systematyczny zasób informacji o historii i teraźniejszości Księżego Młyna, jego miejscu w dziejach miasta, o dawnych i współczesnych twórcach jego legendy, o ukrytym w nim potencjale ekonomicznym i kulturalnym. Ale ilustruje też ona i utrwala urodę tego niemałego obszaru, a za jego pośrednictwem — urodę całego miasta.
Łódź przez wiele lat funkcjonowała w powszechnej wyobraźni przede wszystkim jako miasto fabryk, dymiących kominów, wąskich, brzydkich ulic i szarej, nieciekawej codzienności. Nie zawsze jednak tak było. Przed ponad stu laty tętniło tutaj życie gospodarcze, rozwijał się przemysł, a kontakty towarzyskie sfer najbogatszych — łódzkiej burżuazji przemysłowej i finansjery w niczym nie ustępowały zwyczajom przyjętym w całej Europie.
Pałace łódzkiej burżuazji zyskały ogromną sławę — ich dzieje i okoliczności powstania obrosły legendą. W XIX w. noblista Władysław Stanisław Reymont nazwał je „pałacami Ziemi Obiecanej”. Łódź stała się „Ziemią Obiecaną” w drugiej połowie XIX w., kiedy to wkroczyła w okres gwałtownego rozwoju gospodarczego. Przeobrażając się w wielkokapitalistyczną metropolię, stała się miastem ogromnej szansy, miastem niezwykle kreatywnym. Ściągali tutaj fachowcy — głównie włókiennicy — z Saksonii, Moraw, Czech, Śląska oraz Żydzi — przede wszystkim z Rosji i ci zamieszkujący Królestwo Polskie. Obszarem najbardziej dynamicznego rozwoju był w tym czasie Księży Młyn. Budowano tu największe i najnowocześniejsze fabryki, otoczone rozległymi ogrodami rezydencje, ale i osiedla domów robotniczych.
Nazwa Księży Młyn ma starą metrykę, sięgającą, co najmniej, początków XVI w. Dziś tylko archiwalne mapy ukazują nam miejsce, gdzie stał nad Jasienią młyn łódzkiego plebana. Ale średniowieczna nazwa przetrwała stulecia, by dać imię przemysłowej dzielnicy, przerastającej swym terytorium granice dawnej kościelnej włości. Nie wdając się w szczegółowe rozważania na temat własnościowych przeobrażeń, stwierdzić trzeba, iż Księży Młyn to po prostu jeden z najważniejszych symboli Łodzi — symboli najbardziej wyrazistych, ilustrujących narodziny, świetność i upadek włókienniczej metropolii, ale też zwiastujących różnorodne próby jej odrodzenia. Niech więc skrupulatni badacze wybaczą nam, że spojrzymy na Księży Młyn nieco szerzej niż wskazywałyby na to jego historyczne i terytorialne ramy.
Księży Młyn to miejsce, w obrębie którego wybudowano, między innymi, pałac Karola Scheiblera, wille Ludwika i Henryka Grohmanów oraz Oskara Kohna. Perłą łódzkiej architektury willowej XIX w. jest rezydencja Edwarda Herbsta, obecnie Rezydencja Księży Młyn, którą do dawnej świetności przywrócono pod rządami Muzeum Sztuki w Łodzi. W 1991 r. za renowację willi otrzymało ono prestiżową nagrodę — medal Europa Nostra 1990, przyznawany przez Międzynarodową Federację Towarzystw Ochrony Europejskiego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego z siedzibą w Hadze.
W Księżym Młynie dni płyną dziś wolniej niż przed stu laty. Budynki mieszkalne, zaliczane w czasach swego powstania do nowoczesnych i znakomicie wyposażonych, dziś wymagają remontów i inwestycji. Fabryki sprawiają wrażenie nieco uśpionych. Pałace i wille regularnie odwiedzają znane osobistości ze świata polityki, kultury i gospodarki, odbywają się tu liczne koncerty, wernisaże, projekcje filmowe i inne imprezy kulturalne, swoje siedziby mają tu instytucje należące do najważniejszych w mieście; jednak do pełnego wykorzystania ogromnego potencjału tego szczególnego miejsca - przywrócenia mu rangi cywilizacyjnej i kulturalnej awangardy miasta, odnowienia tradycji ożywionych kontaktów intelektualnych i towarzyskich z czasów Scheiblerów i Grohmanów - jest jeszcze bardzo daleko.
Księży Młyn zdołał zachować część niepowtarzalnego uroku dawnych dni. Milczące uliczki, malownicze, szczególnie jesienią, parki i stylowe rezydencje są enklawą spokoju, natchnieniem dla artystów, ulubionym miejscem spacerów licznych mieszkańców miasta, okazją do podróży w czasie dla miłośników historii.
Przechadzki uliczkami i parkowymi alejkami skłaniają do zadumy nad losem tego miejsca. Czy zabytkowym budowlom przyznana zostanie należna im ranga i opieka, czy może czeka je zapomnienie i powolne unicestwienie? Czy malownicze osiedla zamienią się w dzielnicę luksusowych apartamentów, pracowni artystów i galerii? Czy stare mury fabryczne pomieszczą w przyszłości nowoczesne technologie?
Dziś szansą dla tego wyjątkowego miejsca jest utworzony, w bezpośrednim jego sąsiedztwie, jeden z subobszarów Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, która przyciągnąć ma zaawansowane technologie, ekologiczną produkcję, nowoczesne usługi. Jeśli współczesnym firmom uda się zaadaptować w specyficznym klimacie Księżego Młyna, jeśli potrafią wejść w symbiozę z zadomowionymi tutaj instytucjami kulturalnymi - Muzeum Sztuki, Muzeum Kinematografii, „Filmówką”, Muzeum Artystów czy Muzeum Książki Artystycznej — wtedy to dawne „miasto w mieście” na powrót stać się może forpocztą nowoczesności, cywilizacyjnego postępu, miejscem kreacji i upowszechniania kultury.
Spis treści:
- Wstęp | Einleitung
- Stefan Pytlas: Księży Młyn i okolice. Jego właściciele i ich zakłady | Stefan Pytlas: Księży Młyn und seine Umgebung. Seine Besitzer und ihre Werke
- Jan Salm: Wokół Księżego Młyna — architektoniczne i urbanistyczne przemiany fabrycznej jurydyki | Jan Salm: Rund um Księży Młyn — architektonische und Städtebauliche Umgestaltungen eines Fabrikgiganten
- Dorota Bertelska: Rezydencja Księży Młyn | Dorota Bertelska: Die Rezidenz Księży Młyn
- Agata Zielińska: Współczesne instytucje kulturalne | Agata Zielińska: Gegenwärtige Kulturinstitutionen
- Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Tatralna | Staatliche Hochschule für Film, Fernsehen und Theater
- Muzeum Kinematografii | Museum für Kinematographie
- Muzeum Książki Artystycznej | Das Buchkunstmuseum
- Muzeum Artystów | Das Künstlermuseum
Gato
Seria:
Seria:
174 str., oprawa twarda, obwoluta, format 255x340
Stan: praktycznie idealny (nawet jak na wiek!)
Wyd.: Urząd Miasta Łodzi, 1998
ISBN: 83-901168-1-2
